Nhà Lê Trung Hưng - Chi Tiết
- Tên nước: Đại Việt
- Thời gian: 1533-1789
- Kinh đô:
+) Tây Đô(nay làThanh Hoá ) (1533-1597)
+) Thăng Long (1597- 1789)
- Các đời vua:
+) Lê Trang Tông (Lê Duy Ninh ) trị vì từ năm 1533-1548
+) Lê Trung Tông (Lê Duy Huyên) trị vì từ năm 1548-1556
+) Lê Anh Tông (Lê Duy Bang ) trị vì từ năm 1556-1573
+) Lê Thế Tông (Lê Duy Đàm ) trị vì từ năm 1573-1599
+) Lê Kính Tông (Lê Duy Tân ) trị vì từ năm 1600-1619
+) Lê Thân Tông (Lê Duy Kỳ ) trị vì từ năm 1619-1643 và từ năm 1649 - 1662
+) Lê Chân Tông (Lê Duy Hựu ) trị vì từ năm 1643-1649
+) Lê Huyền Tông (Lê Duy Vũ) trị vì từ năm 1663-1671
+) Lê Gia Tông (Lê Duy Cối/ Lê Duy Khoái ) trị vì từ năm 1672-1675
+) Lê Hy Tông (Lê Duy Cáp/ Lê Duy Hiệp ) trị vì từ năm 1675 - 1705
+) Lê Dụ Tông (Lê Duy Đường ) trị vì từ năm 1706-1729
+) Lê Duy Phường trị vì từ năm 1729 – 1732
+) Lê Thuần Tông (Lê Duy Tường) trị vì từ năm 1732-1735
+) Lê Ý Tông (Lê Duy Thân/ Lê Duy Chấn ) trị vì từ năm 1735-1740
+) Lê Hiển Tông (Lê Duy Diêu ) trị vì từ năm 1740-1786
+) Lê Duy Khiêm (Lê Duy Kỳ ) trị vì từ năm 1786-1788
- Bối cảnh lịch sử:
Từ thời Lê Uy Mục và Lê Tương Dực, chính sự nhà Hậu Lê bắt đầu suy. Các cuộc khởi nghĩa nông dân và sự tranh chấp quyền lực trong nội bộ khiến nhà Lê nghiêng ngả. Năm 1516, giữa lúc đang đối phó với lực lượng khởi nghĩa của Trần Cảo sắp đánh vào kinh thành thì trong cung đình nhà Lê xảy ra phế lập. Đại thần Trịnh Duy Sản giết chết vua Lê Tương Dực và lập vua mới Lê Chiêu Tông, mang xa giá vào Thanh Hóa.
Sau khi Trần Cảo bị đánh bật khỏi kinh thành Thăng Long, các quyền thần Trịnh Tuy, Nguyễn Hoằng Dụ, Trần Chân chia bè phái đánh lẫn nhau. Tình hình tạm yên, Trần Chân trở thành người nắm binh quyền. Vua Chiêu Tông bất bình với quyền hành của Trần Chân bèn giết chết Trần Chân. Các thủ hạ của Trần Chân là Nguyễn Kính, Nguyễn Áng khởi binh báo thù cho chủ.
Tháng 9 năm 1518, Trịnh Tuy và văn thần Nguyễn Sư lập một tông thất có họ xa với Chiêu Tông là Lê Do làm vua tranh thủ được sự ủng hộ của Nguyễn Kính.
Chiêu Tông phải dựa vào võ tướng Mạc Đăng Dung đang trấn thủ Hải Dương về cứu. Đăng Dung một mình cầm quân dẹp loạn và dần dần trở thành quyền thần mới.
Tháng 7 năm 1519, Đăng Dung dẹp được Lê Do, bắt giết Do và Nguyễn Sư. Trịnh Tuy bỏ chạy vào Thanh Hoá, Nguyễn Kính đầu hàng. Năm 1521, Mạc Đăng Dung dẹp được Trần Cung (con Trần Cảo), quyền thế át cả Chiêu Tông. Năm 1522, Chiêu Tông chạy ra ngoài gọi quân Cần vương. Đăng Dung bèn lập em Chiêu Tông là Xuân lên ngôi, tức là Lê Cung Hoàng, tuyên bố phế truất Chiêu Tông.
Vua Chiêu Tông được một số đại thần ủng hộ, dàn quân đánh nhau với Đăng Dung. Nhưng sau đó các tướng cần vương bất hòa, chia rẽ và lần lượt bị Mạc Đăng Dung đánh bại. Năm 1524, Trịnh Tuy thua trận bỏ chạy rồi chết. Năm 1525, Mạc Đăng Dung bắt được Chiêu Tông mang về Thăng Long và giết chết năm 1526.
Năm 1527, Mạc Đăng Dung phế truất Cung Hoàng và lên làm vua, lập ra nhà Mạc. Nhà Lê sơ truyền đúng 100 năm và mất chỉ 30 năm sau cái chết của vua Lê Thánh Tông.
Công cuộc trung hưng của nhà Lê chính thức được khởi dựng với sự nghiệp của Nguyễn Kim. Nguyễn Kim người huyện Tống Sơn (nay là Hà Trung) Thanh Hoá, là con 2 Nguyễn Hoằng Dụ - một danh thần nhà Lê. Khi Mạc Đăng Dung cướp ngôi, Nguyễn Kim lánh sang vùng Sầm Châu (Sầm Nưa thuộc Lào) nương náu. Được vua Ai Lao lúc đó là Sạ Đẩu giúp đỡ, cấp cho đất và dân để nuôi dưỡng quân lính, chiêu nạp tướng sĩ, ngầm mưu khôi phục nhà Lê. Nguyễn Kim xây dựng căn cứ ở vùng núi Tây Nam Thanh Hoá thuộc biên giới Việt - Lào, thuận tiện cho việc qua lại, tiếp tế, ẩn náu. Năm 1531, Nguyễn Kim đã dẫn quân từ Ai Lao về Thanh Hoá. Mạc Đăng Dung sai quân đi đánh, bị thua. Theo biên niên sử triều Lê, đầu năm 1533, Nguyễn Kim "tìm được" một người con của vua Lê Chiêu Tông là Lê Duy Ninh3. Kim cho lập làm vua - tức vua Lê Trang Tông, niên hiệu Nguyên Hoà, là vua khởi đầu triều Lê Trung hung. Kim được phong là Thái sư Hưng Quốc công, coi mọi việc quân binh, triều chính.
- Cổ vật thời Lê trung hưng:
Ấn ngọc "phong cương vạn cổ" thời Lê trung hưng
đỉnh gốm thời Lê trung hưng
rồng đất nung thời Lê trung hưng
Chân đèn thời Lê trung hưng
Phù điêu "lưỡng long tranh châu" thời Lê trung hưng